Muallif: Nussi̇pkhanov, Timur

Annotatsiya: Ushbu tadqiqot Abay Kunanbayevning «So‘zlar» (Qara Sözler) asaridagi Yettinchi so‘zda bayon etilgan jismoniy istak (ten kumarı) va ma’naviy istak (can kumarı) o‘rtasidagi munosabatni ilohiyot antropologiyasi nuqtai nazaridan tahlil qiladi. Maqolaning asosiy masalasi shundan iboratki, Abay insonni shunchaki biologik va ijtimoiy mavjudot sifatida emas, balki bilimga intiluvchi, axloqiy mas’uliyatni zimmasiga oluvchi va imon orqali komillikka erishuvchi sub’ekt sifatida qanday asoslaydi. Tadqiqotda sifatli mazmun tahlili va qiyosiy matn tahlili usullari qo‘llaniladi; xususan, Yettinchi so‘z — o‘n ikkinchi, o‘n uchinchi, o‘n yettinchi, o‘n to‘qqizinchi, yigirma sakkizinchi va o‘ttiz sakkizinchi so‘zlar bilan bir qatorda — Abayning she’riyati, Qur’on oyatlari va hadislar asosida tahlil qilinadi. Jismoniy va ma’naviy istak o‘rtasidagi munosabat nafs bosqichlari — *an-nafs al-ammara*, *an-nafs al-lavvama* va *an-nafs al-mutmainna* —ga tayangan holda yanada chuqurroq yoritiladi hamda Ibn Sino, al-G‘azzoliy va Rumiy qarashlaridagi ruh, tana va nafs tushunchalari bilan qiyoslanadi. Tadqiqotning ilohiy asoslari Abay yashagan qozoq musulmon muhitining Hanafiy-Moturidiy merosini hisobga olgan holda shakllantirilgan bo‘lib, shu bilan birga, uning biron-bir aniq kalom yoki tasavvuf maktabining tizimli vakili bo‘lganligiga oid to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarixiy dalillar mavjud emasligi alohida qayd etiladi. Maqolada ta’kidlanishicha, Abayning o‘ziga xosligi shundaki, u insonning bilim olishga bo‘lgan tug‘ma intilishini imon, aql, qalb va axloq birligi doirasida talqin qiladi; jismoniy istakni inkor etish o‘rniga, uni ma’naviy maqsadga bo‘ysundiradi; shuningdek, «inson bo‘lish»ni axloqiy va bilishga oid komillik sari uzluksiz jarayon sifatida tushuntiradi.

Kalit so'zlar: Abay Kunanbayev, Yettinchi so‘z, «So‘zlar kitobi», ruh va tana munosabati, nafs, moturidiylik, iymon, bilimga intilish, ilohiyot antropologiyasi.

Jurnaldagi sahifalar: 234 - 246